KRISTIEN THALAI LE INCHUKNA

 


KRISTIEN THALAI LE INCHUKNA

(Christian Youth & Education)


-Upa Zadinlien Hmar


Text : Nangni laia tukhawmin VARNA a tlasam chun, mi po po kuoma hal lo le inro lova pe hlaktu Pathien chu hni raw se, chuongchun a kuomah pek ning a tih. Jakob 1:5


A hmasataka ei hriet ding chu, Mihriem Thluok (Brain) power hi, ieng ang chie a hrat le lien am ana ti hi en phawt ei tih. Patling thluok hi a tlangpuin 1.336kg le Nutling thluok hi 1.198kg ni dinga sut a ni a, kum a hung tama mihriem lamsuk trum tieng hin Thluok rikna hi a thlahnuoi thei bawk.Mihriem thluok thil hriet theina (Cognitive power) hi a hrat dan char sut intak sienkhawm, Petabytes 2.5 (25,00,000GB) store theina capacity a um a nih ti American Scientise hai chun an hril. Taksa sawizawi anga ei sawizawi zingnaw chun a chawlawl deu deuva, Bawng hel thluok khawm a tluknaw vang ti thei ding khawpin a chawlawl thei a nih ti hi hriet ding.


Ei Presbytery hi member en chun Inchukna tieng hin ei inhnuoi hle ti chu, kumtin-a ei Report Form ringawta khawmin hriet thei a nih. Inchukna hin ei ngaituona laimu ala hluo tawknaw ni’n anlang. Bachelor Degree holder le Master Degree holder hi kutpar thlieka tiem khawp cho ei la nih. Ei Presbytery hmasawnna le hmakhuo ding hi, tulai Thalaihai ah nasatakin an nghata, Tu ang ngirhmuna ding chun ei buon trei la ngaiin anlang. 


Mani-a intodel Thalai tam inla, Sawrkar sin le Company – Public Sector, Private Sector le a dang dang… a sinthaw umin, Civil Service (UPSC, MPSC, MSSSB etc)-a in ziektling tawk um zing inla, mani-a intodelin rawngbawlna huongsungah hung lut inla ti chu ei duthusam a nih. Chu ding chun, vawisuna inchukna sunzawm talo hai khawmin ei member chanpui inchuk mek hai hi, infuia, sawmdawla, support pek hi ei mawphurna le rawngbawlna ding a nih.


KTP hi Inchukna sukthuonawptu nilovin, sukhrattu ni hi ei mawphurnaah ngaiin, ei member Inchuk mekhai hi activities-ah phut chintawk ei nei thiem a tul. A kul-ataia ei phut chun, an inchukna in a tuor thei ti hriet a, an lung ei sukhnuol thei a nih ti hriet bawk a tha. KTP member inchuklai hai khawmin, KTP-a inhmang hi Inchukna bahlana ani nawh ti hriet-a, Inchuklai chu KTP active member ani ding a nih. Amiruokchu, in hmang dan tawk thiem a ta, inchukna sukbuoi pha khawpa hun pek ruok chu a Kristien Thalai thaw ding a ni nawh. Nang ruok chu iengklimah fimkhur la, rinum tuor la, Chanchintha hriltu sin thaw la, I rawngbawlna kha hlen rawh. 2Tim 4:5


Inchukna ei ti hi Saptawnga EDUCATION ei ti hi a nel a, chu chu Latin thumal ‘Educare’ tia inthoka laksuok ana, a umzie chu ‘ To bring out/ to raise up’ tina a nih. Ei tawnga inlet ding chun ‘Phosuok/laksuok’ tina ana, mihriema theina um kha phosuok/laksuok ti inla fie tak a tih. Educationist Paolo Frere chun ‘Inchukna chun Mihriema theina inphum chu a keidawka, a suklien a, a sukhrat hlak’ ti’n alo hril bawk. Mihriem a tunga lawn taphawt a hin Theina a um a, chu theina chu suklien a, sukngei a, suk hrata hmang tlak ni dinga sersuok le phosuok hi Education thiltum chu a nih. 


Tienlai ei Nu le Pa hai khan, ‘Lekha I thiemnaw chun kutsin thaw hmabak I nih’, tiin an mi lo inthri hlak. Amiruokchu, Inchukna hi ieng sin thawna ding khawma alo pawimaw em em a. Sawrkar sin, Company, Sumdawngna cho nilovin, Thiem tak le hlawk taka Kut sin khawm min thaw tir theitu chu Inchukna hi a nih.


Inchukna hin mi po po IAS ni dingin ser a tumnaw a, mi po po Doctor, Engineer le Officer dang dang ni kher dingin ser a tumnaw a. Chuong ang an ninaw pha hlawsam angin ei ngai hlak, hi hi ngaidan indiklo a nih. Ieng sin khawm thawna dingin, inchukna hi ei theina tat ngeitu, mani inringzona mi petu, sie le tha thlierhran theina mi petu le thiltha lampuia mi thuoi theitu a ni leiin mihriem hringnuna dingin a pawimaw em em  a nih.


Inchukna hin Hrietna (Knowledge) ami pek a, thiemna (Skill) mi pe in chu chun thilthawtheina (Power) a mi pek hlak. Nina insang le ropui chel sienkhawm, Hrietna le thiemna neilo ta ding chun Power exercise a harsa a, mi thuhnuoia um le a thiem le hre lemhai sutthlek ang anga an hem ve pei a ngai hlak. 


Inchukna (Education) ei ti hi chi thum in mithiem hai chun a thre a. chuong hai chu pakhat khat-in zuk bichieng ei tih.


1. FORMAL EDUCATION: 

School, College, University le institution dang danga inchukna hi Formal  education eiti chu a nih. Hi Inchuknaa hin Thiemna el bakah Certificate ei hlawsuok a, chu chu Sawrkar le Company-a sin zawngna dinga ei qualification mi certify tu a nih. Hi Inchukna hi Inchukna laia sawl-um le awsawt tak a ni a, a pawimaw tak bawk a nih. Exam hmasuon dingin zing le zana lekha tiem a ngaia, Nitin School/College fe a ngai bawk. Ei by heart hai popo ei theinghil vawng hnunga einia theina la um kha thiemna eiti chu a nih (Albert Einstein). Min anchuk sang po leh amaa thiemna kha ahung insang a, anchuk tlawm chun amaa  thiemna kha an hnuoi hlak. 


Inchukna (Formal Education) in a rasuok thiemna chu iem a tangkaina ni tang ata?


1. Mani inringzona mi petu a nih: Khawvela hin nitin, darkar tinin hmasawnna lampui a hraw mek a; a kum telin mithiem an pung peia, a let tamin an thiemna ansang pei bawk. Chuong ang khawvel (dynamic world) a leng eini leiin, mi hai varna le thiemna hnawtpha venaw inlakhawm khawvel hmasawnna hi a awmtawk beka ei hnawtphaknaw chun mi lai inringzonawna neiin mi hrietpui lovin lungril an tar nuom hle. Min thiemna a nei pha chun khawlai hmuna khawm um sien, ieng sin khawm thaw sien, mani inringzona neiin a thiemna le hrietna leiin a lungril a zam ngai nawh.


2. Fak zawngna dinga pawimaw a nih: Khawvel mihriem hi nuom dan le dit dan, inhawi ti zawng le khawsak nuom dan andang seng angin ei sinthaw nuom zawng khawm an ang seng nawh. Doctor, Engineer, Teacher, Missionary/Pastor, Business le a dang dang ni tuma inchuk ei nih. Ieng sin khawm thaw ding ni inla, sirbi pawimaw hmasatak chu inchukna hi a nih. Ei nu le pa hai chun ‘Lekha I thiemnaw chun Lo sin I thaw ding’ ti’n an milo inthi hlaka, China hai ruok chun ‘Lekha I thiemnaw chun sin tamtak thaw theinaw ti nih’, ti’n an nauhai an inchuktir hlak. Sawrkar sin, Company, business le kut sinthaw ding khawmin inchukna hi a pawimaw tak chu a nih. Mirethei tak nau khawm mi hausatak inni tira, mi mawltak nau khawm mivartak inni tir theitu le kut sinthawtu nau khawm Officer le mi ropui tak innitir theitu chu inchukna hi a ni leiin kawng iengkima dingin a pawimaw em em a nih.


3. Mi inzakaina a nih: ‘Mi hausa chu a hausakna hmunah inza a hlaw a, mi thiem ruok chu khawlai hmuna khawm inza a hlaw’ anlo ti hlak. Thiemna hi Ro se theilo, mi inrukhmang le suksiet theilo a nih. Hleprukna le fakrukna thang lova ei nei thiemna hi a hlu a, a detindo bawk a nih. Mi’n thiemna a nei pha chun thil mawi le mawilo, a thra le sie a thlierhrang thiema, milai umdan chintawk le tawng dan chintawk a hriet hlak. Khawlai hmunah khawm um hai sien, an khawsak dan le nun dan anthawk khawmin hriethrang theiin an um hlak. Insung, Kohran le Khawtlang tadinga innghatna tlak an nih a, an ngaidan le mitmei vengin an tawngbau khat chau khawm  min an inza em em hlak.


4. Rawngbawlna dinga hmangruo pawimaw a nih: Krista hnungzuituhai, rawngbawlna sin ei liengkova innghat chu Khawvel popovah fea thilsiemhai popo kuoma chanchintha hril hi a nih (Marka 16:15).  Chu mawphurna sin chu Missionary hai liengkovah chau innghatin a umnaw a, ringtu taphawt hai chunga innghat a nih. A bikin Kristien thalai hai ta dingin hi mawphurna sin hi a lien nawk zuol.


Rawngbawlna lien lem le hrat lema rawng ei bawl theina ding chun Kristaa piengtharna el khelah thiemna nei a pawimaw em em. Hnam tin le tawng tin laia rawngbawl ding chun; mi nunphung le hawiher, khawsak dan le mizie hriet a tul bawk. Pathien in ropuitaka alo hmang Thuoitu Mosie, Tirko Paula, Dr Luka le mi dang dang hai khawm, an hunlaia ding chun, Mosie: Aigupta varna popo inchuk, Tirko Paula: Dan hre mi le Dr. Luka:Thiemna insangtak nei, an nih. Thiemna insangtak tak nei, an thiemna le varna hai Pathien tadinga an hmang chun midanghai nekin an rawngbawlna le hmadawn ansangin a lien lema, a hlawk bawk hlak. Ei nina, ngirhmun le inpekna ang peiin Pathienin ami hmang hlak leiin Krista aia Palai ei nina zawnah hnam tin le tawngtin laia rawngbawlna hlawk lema rawng ei bawl theina dinga pawimaw chu inchukna hi a nih. Chanchintha mi hung intluntu Misionary hai khawmin, Inchukna hi ngaipawimaw-in, ringthar haiin ziek le tiem an thiemna dingin School indin kha an mission pakhat a nih.


2. NON-FORMAL EDUCATION

Non formal Education ei ti hin scope lien hle sienkhawm, ei thlurbing nuom tak chu – Insung Nu le Pa le U lemhai anthawka thiltha le thiemthil inchukna hi a nih. Mihriem chu ei piengtir anthawkin Nu le Pa haiin ei kum/thla le inmilin hmasawn dingin an mi beisein a, chu ding chun an min chuktir hlak. 


Naute chu a hung pieng anthawk thla 3 sungin, an hung innui thei a, mi a dai thei a, a lu hung zovin, a kut le ke hung thunun thei dep depin, a kuta thil hung man/chel theiin, a ditzawng lak/man tumna a hung nei hlak. 


Thla 4-6 sungin a hung bawkvak a, umze nei ni awm tak rihau hung siem theiin, a hung innui ri a, a kutin Thil lim inhnelpui theiin a khatin an hung thung tan thei hlak.


Thla 7-9 sung hin bawkvak el nilo, a khup le kuta indawmin a hung invak a, a khata hung thung nghet theiin, Aw le Aw awi hrilna ni awmin a lu lei le suk na chang a hung hriet a, Mama, Papa hung ti theiin, a kut ben theiin thil chel neiin a hung ngir tan thei hlak.


Thla 10-12 sung hin naute tuonrang chu a hung lawn thei a, a tlangpuiin, mani a la lawn theilo a um a, chel neiin a lawnkuol thei hlak. Mi thaw dan insir na chang a hung hriet a, hma a sawn pei hlak.


Mi puitling sersuok ding chun Nu le Pa mawphurna an sang hle a, Nuhmei chun nuhmei sin, Hmunphit, puonsawp, thlawisuong, Busep le Nuhmei sin tam tak inchuk ding a nei. Tulai Thalai tam tak, lekha inchuk suonlama hieng Nuhmei sin bik po po hi ngaithaa thiem tum derlo le thaw tum derlo an pung pei. Kristien Thalai chun, ieng ang Inchukna insang le sin insang nei sienkhawm, a thiem ngei ngei ding sungkhat Nu sin hi a nih. Pasal an nei ding phaa ‘Kan Naunu hi thlaisuong le Busep khawm thiem lo ana, in lo enkawl thiem ngai a tih’ tia an inzawt hi changkangna an nawh. Mawlna a nih. Nu chun a naunu chu Nuhmei sin, sungkhat nu mawphurna chu a pasal nei hma, a angsunga a um sung an thiem tir ngei ding a nih. Nunghak khawmin thiem tumin a bei ve ngei ding a nih. Chu chu Kristien Thalai thaw ding a nih.


Chuong ang bawkin Pasal khawmin sungkhat pa mawphurna la chel ding a nih ti inhre in, pasal thaw ding awm ang, ram sin ni kherlo, insung enkawlnaa a mawphurna chu inchukin a thiem ding a nih. ‘Chem tat theilo papuite’ an ti ang deuvin, lekha inchuk suonlama, sawrtlak tak tak le chem hmang ngailo khawsaknaa inhlankai phak laklaw silo, pasal in a thiem ding thil tam tak thiem ta silo, a karlaka um, thabo laklaw hi tulai Thalai ah an um mek bawka, Kristien Thalai hai thangna le nina chi a ni nawh. Lekha inchuk suonlama insin ramsin thaw le thiem tum derlo, nauhai kuoma inchuktir sawng tum derlo hi, inchukna umzie an hriet tawknaw lei a nih.


Hieng po po inchuktir thiemna hin, mihriemah taimakna, tumruna le tuorselna a tu a, chu chu mihriem hringnun thuoitu dinga pawimaw em em a nih.


Non-Formal Education hlulut sa dinga ka ding chu – Nun thatna, naupang lungrila Tu (inculcate) hi a nih.


Insung anthawka Inchukna hi tan a ni leiin, ei hril tah, Formal Education-a hlawtling ding chun a bul tan that a pawimaw hle. Nu le Pa, neka upa le Zirtirtu hai inza le thuawi dinga sawizawi a pawimaw hle a. Mani mihriem pui hmangaia, inzaa, indikna nei a, ringumna chel, lungril thiemhlimna le nundan mawi nei dinga insawizawi le taima dinga nauhai inchuktir hi a bulpui tak a nih.


‘Education to be completed, must be humane, it must include not only the training of the intellect, but also refinement of the heart and discipline of the spirit’ Dr. S. Radhakkrishnan


‘Educating the mind without educating the heart is no education at all’ (Aristotle)


Khawvel Inchukna-in HRIETNA/THIEMNA (Knowledge/Skill) a pek a, Lalpa tina in VARNA (Wisdom) a pek (Thuv 9:10). Chuonghai pahni nei kawp chu – Mithiem, Lalpa ta dinga sawrtlak le insang taka Lalpan a hmang nuomhai chu an nih.


‘Chungtieng anthawka VARNA hung thla chu a tirin an thieng phawt a, chu hnunga chun inrem a nuom a, a nun an nem a, a biek an hawi a, lunginsietna le rat ha in a sip a, thlier bik a neinaw a, a vervek naw a nih. Jakob 3:17


BA/MA val, zu thringrim innam deu zing, thaw thei le pei nei tak tak lo, ringumna tlasam, indikna tlasam, hmangaina le nun dan mawi tlasam em em hai hi… Educated Person anni ngai nawh. ‘BA hnaptawl’ an ti hai kha an nih. Insungah Nu le Pa, Nuhmei haiin Ar nghal venga veng ngai Thalai,  ni hi inlau a um. 





3. INFORMAL EDUCATION

Informal Eduction ei ti pha chun nitin School, College le University fea  lekha inchukna tieng nita lovin, ei nitin nuna thu thar le thil thar hriet tuma inchukna hi a nih. Luongsuoklo tui chu dawntlak ani ngainaw angin, hrietna sukhmasawna sukzau ngai derlo chu amaah hlawkna hmu ding a um ngai nawh a, midang hai kuoma peksuok ding thil tha, ngaidan le thurawn a nei ngai nawh. . Inchukna lo chawlsan ta le inchukna neilo khawm ni inla, hrietna sukzauna ding le thiltha tinreng inchuka hrietna sukhausak pei hi Informal Education thiltum chu nih. Certificate a hlawsuok naw a, kum le hun bithliek a nei nawh. Inchuklai tamtak hai chu an inchukna anzova sin an hmu pha inchukna tawpsan dingah an inngai hlak. Mihriem chu ei pieng anthawka ei thi chen inchukna hin tawpni a nei nawh. Mahatma Gandhi chun ‘Zinga thi ding angin nun hmang la, kumtluonga dam ding angin inchuk rawh’ alo ti a, ei fak le dawn zawngna, ruol le pai ei pawlna, Kohran le Khawtlanga eiin hmangna kawngah bengvarna le remhrietna neia hrietna ei sukhausak theina dingin inchukna hi tawpsan ruol an nawh. WB Yeats chun, ‘Inchukna hi bucket sunga tui sunglut ang ni lovin, mei chawklai ang a nih’ alo ti a, min a hrietna le thiemna sukhmasawn lova a um pha chun meichawk angin a rem  hlak. George Whitman chun, ‘Khawlvel hmuntin hi ka school ana, thil tinreng hi ka Zirtirtu a nih’ alo ti a, khawlai hmuna khawm um inla, ei thil hmu le hriet anthawka thiltha inchuka nuna hmang pei hi Kristien  thalaihai ei hmasawnna dinga sirbi pawimaw em em el chu a nih.


Annawleh chuong ang inchukna tawpsan lova ei thaw ding chu iem ning a ta? 


1. Lekhabu tiem rawn: Khawvel hrieta mi hausa le miropui tam tak: George Washington - US President, Abraham Lincoln - US President, Benjamin Franklin - US Ambassador, George Eastman (Founder of Eastman Kodak), Ray Kroc (Founder of McDonalds, Ted Turner (Founder of CNN), Carly Florina (CEO of Hewlett Packard), Enzo Ferrari (Founder of Ferrari), Mark Zukerberg (Founder of Facebook), Steve Jobs (Founder of Apple), Bill Gates  (Founder of Microsoft) le midang tamtak an um.  Hieng hming tarlanga umhai po po khi atam lem chun ei hriet naw ring a um nawh. High School le Higher Secondary khawm zo phalo  dam an nih. Amiruokchu khieng ang nina ropui le khawvel hrieta  mihausa le thilthawthei an nih. An lampui hraw chu pakhat te tea  hrilzo el chi an nawh. An hlawtlingna bulpui tak chu school an  chawlsan hnung khawma mania inchukna tawpsan lova Lekhabu  an tiem rawn lei a nih. Lekhabu hai hi mithiem le var, ngaituona tha le inchuk sang tak tak haiin, hun le ni, sum le pai tamtak senga kum tamtak sunga anlo inchuksuok le tawnhriethai an ziekna dam, khawvel nunphung le nitin nuna ei tangkaipui thei ding le hrietna sukzauna ding tamtak inziekna dam an nih. Khawvel politician  hmingthang Barak Obama khan kumkhat sung lekhabu 40-50 bek a tiemzo hlak a, Sumdawng mihausa Warren Buffet khawm khan  nitin lekhabu phek 500 bek a tiemzo hlak an tih. Lekhabu ahin varna inphumruk a uma, min a tiem rawn pha chun a hrietna a  sukhausaka, varna a hmu hlak. Abraham Linclon khan khawlai High School, College le University-a khawm Certificate a nei nawh. Amiruokchu America President le Khawvel Politician laia hmingthang pawl tak, khawvel hriet le inza a nih. Farm House (Lo Tru) anthawk White House (America President) chengna inkar hi Leilak ka daw ding a nih a ti lai khan tukhawmin awinaw ni hai. Retheina leia pawl 3 sir ve hram hram pa in, Ram ropui President ni tuma a bei chu mihai nuizat ni ngei a tih. A umna kilometer khat biel sunga Lekhabu um chu tiem hmai a nei nawh an ti hlak a, lekha tiem rawn mi a ni ti chu a chieng hle.


‘The More that you read, the more things you will know’ (Dr. Suess), tiem rawn na na na chun thil ei hriet rawn a, nu bengvar pa bengvar ei hlaw hlak. Thalai, sawrtlak nilo hi a Kristien nawh. ‘The Learning Process continues until the day you die’ (Kirk Douglas)


2. Newspaper tiem le  Television thlir rawn: Nitina thiltlung/Current affairs, Breaking news le thil dang dang hriet le hmu theina Newspaper le  Television hai tiem rawn le thlir rawn hi bengvarna  bulpui pakhat a nih. Newspaper ei hmuphak le banphak taphawt tiema,  TV Channel bengvartlak deu deu hai thlir tam hi bengvarna dinga  tha a nih. Tulai Youtube Channel-a thil ngaitlak ding a tam khawp el a, Youtuber tam tak hai hi chu sum hmuna dinga beipuitlak anni leiin thudik le thukhel, Zeldin thu tam tak – Pasaltha thawnthu, Thlahrang chanchin, Gosh Hunting etc etc…. mani ngaidana lo criticise-a thudik ziktluok um silo-a thil upload a tam leiin, Kristien Thalai chun hienghai hi ei tlitfim thiem a ngai.


 3. Social Media Outlets hmang tangkai: Khawvel technology hung  insang peiin hmun hla taktaka mi khawm mi thlungzawnin khawvel kiltin khawm internet fethlengin ei hmuin ei hriet thei tah. Ei khawvel hi a sukchin hle tah a, Global  Village tia ko hiel ahung ni tah.Ei rama ei hmang tlanglawn hieng- Whatsapp, Facebook, Messenger, Instagram, Pinterest, le outlet dang dang bakah  Website chi hrang  hrang um hai hmang tangkai hi bengvarna le hrietna sukhmasawnna a nih. Hieng outlets le website hai hi mi tamtak chun an hmangsuolrawp hlak, Kristien thalai ei nina le chun thil inhmelo a nih. Chuleiin khawvel hmasawnna hmang tangkai thiema bengvarna le remhrietna  ei nei nawk zuolna ding le mi rawnkai ni ding chun Social Media Outlets le Website hrang hrang hai hi hmang tangkai thiem ei tiu. Dating & Chating na ringawta Social Media Platform ei hluo hlak hi, Kristien Thalai hai chun a huntawk ei hriet a pawimaw hle. 


4. Seminar, Training & Awareness Ngaipawimaw: Topic hrang  hrang neia Seminar, Training le awareness-a thang rawn le rawnnaw  kar chu hla tak a nih. Classroom teaching ang nilova lungril thawveng taka inchuktirna ei dawng theina, mi thiem tak tak hai thuhril  ngaithlaka inchuk rawn hi bengvarna a nih. Seminar le Training program a thang nuom derlo mihriem chu amaah varna a um nawh  tina a nih. Mi inzirmi le bengvar haiin an banphakah hieng program  a um chun an hmai nuom ngai der nawh. Hieng ang hun tha hi ngaipawimawin, ei thang theina a umna taphawtah thang hram hram tum hlak ei tiu. A tawptaka dingin hieng varna le thiemna, bengvarna le remhrietna, thilthawtheina le thuneina popo neina dinga pawimaw tak chu Pathien  nei hi a nih. Dr. Sarvepali Radha Krishnan chun ‘Inchukna a famkimna ding chun, dawtheina nei a, sie le tha thlierhrang  thiemna chau nilovin, lungil thienghlimna le sungril nun thatna a pawimaw’ tin alo hril. Hieng thiemna popo sukfamkimna  chu Pathien nei hi a nih. Min Pathiem neilova Khawvel thiemna chau a hnawta a nei chun, chu thiemna le hlawtling chu ala famkim nawh tina a  nih. Chuleiin, ei thiemna le varna, ami petu Pathien tadinga hmang le mihai tadinga malsawmna ni dingin Kristien Thalai hai ei rawngbawlna hmadawn suklien tum seng ei tiu.

 





NEP 2020 Highlight:

National Education Policy 2020 Pattern hi 5+3+3+4 a nih. A hmasa ei hmang kha/mek chu 10+2+3 pattern a nih. 10+2+3 umzie chu – Class 1-10, Xlass XI, XII le Three years degree Course (TDC) a ni a, hi chungtieng chu Master level, M.Phil, Ph.D hai an nih.


5+3+3+4 pattern umzie chu – Secondary level chena mi a nih. Aganwadi – Pre-School – Balvatika Class I le Class 2 (5 level), Class 3-5 (3 level)  Class 6-8 (3 level), Class 9 – 12 (4 level) hai an nih. Class an nei hma po kha Foundation Level ti a ni a, kum 3-6 chen ni ding a nih. Class 1&2 hi Early Childhood Care and Education (ECCE) an ti a, Foundation Level tho an nih. kum 6-8 inkar an ni ding a nih.


3 level a hin Class 3-5 a ni a, naupang kum 8-11 inkar ni dinga ngai an nih. Hi hi Preparatory Level ti a nih.


3 level nawk hi, Class 6-8 a ni a, naupang kum 11-14 inkar hai inchuk dinga ngai a nih. Hi hi Middle Level-a sie a nih.


4 level hi Class 9-12 a ni a, chu chu Secondary level ti a nih.


Higher Education en nawk ei tih.


Class XII zovah, 3 or 4 years Bachelor’s degree (BA/B.Sc/B.Com/B.Tech/BE/BBA/BCA etc) tuta kum thum inchuk hlak hi kum 4 chen inchuk thei ni tang a tih. Kumkhat an chuk zo chun One Year Certificate pek ning a ta, Kum 2 chen anchuk chun Diploma Certificate pek ning ata, Kum 3 chen anchuk zo chun Bachelore Degree Certificate pek ning a tih. Kum khat dang alan chuk thei a, hi a kum lina ruoka hin chu Research tieng a ni ta leiin, an zo pha Bachelor Degree with Research Certificate pek ning an tih. A chungtieng inchuk sunzawm pei nuom ruok chun, kum thum a zo ngei a ngai thung. Bachelor degree kum thum a thaw chun Master degree la dingin kum hni inchuk ata, Bachelor degree kum 4 (Bachelor with Research) a ni chun Master degree hi kumkhat cho inchuk ve thung ngai a tih. Ph.D inchuk sunzawm nuom chun Master degree annawleh, Bachelor degree with Research (Kum 4) a zo a ngai a, M.Phil ruok chu suktawp ni tang a tih.


Holistic and multidisciplinary approach le Multiple entry & exit, NEP 2020 hin a ngaipawimaw khawp el..... Hun nawkah sunzawm tum ei tih.






Comments

Popular posts from this blog

KRISTIEN THALAI LE TULAI KHAWVEL

ARTICLE : Advent Christmas Or Advance Christmas

TIENLAI KOHRAN CHANCHIN THENKHAT