TIENLAI KOHRAN CHANCHIN THENKHAT

(Hril ding le ziek ding tam tak um sienkhawm, a tlangpui tak meu cho ziek a nih)


- Upa Zadinlien Hmar

Missionveng, Kolasib Presbytery


Isu a thonawka vanah a lawn hnung, a thonawk anthawk ni sawmngana Pentecost ni chun Thlarau Thienghlim chu a hung tlung tah a. Zirtirhai chu nasataka sukdanglamin an um a, Peter thuhril anthawk ringawt khawmin Pentecost ni chun mi 3000 laiin belsa-in an um ti ei hriet (Thilthawhai 2: 1 -41). Hi ni hi a nih Thuthlungthar Kohran ințanna chu. 

Zirtirhai chun țhahnemngaitakin rawng an bawla, chanchințha hrilin nitin belsa in an um pei a. Kristien hmasahai chu Juda hai an nih. Ringtu hmasa hai chun Juda dan an la zawm tlat leiin Temple-a hai an inkhawm a, in tieng bei khawiin an țawngțai ruol hlak. Chuong hun laia an hotu tak chu Peter le Johan hai niin, zirtir danghai khawmin hotu nina an chang seng a. 

Kohran hung pung peiin, țhangpuina sem chungchangah harsatna a hung um tah a; Tirkohai țhangpuitu dingin mi pasari an ruot tah a (Thilthawhai 6: 5). Chanchințha puongdarna sin chu ringthar hai khawm chun țhahnemngai takin an thaw zui pei a. Nazareth Isu chanchin chu Juda sakhuo hotuhai ngai theinaw zawng tak a ni leiin ringtuhai chu an dodal țan tah a. Upa pasari thlangsuok laia mi Stephan chu martyr hmasatak a hung ni tah a, Ringtuhai dodalna kawnga phusa pawl tak chu Paula kha a nih. A piengthar hnungin nasatakin rawngbawlna sin a thaw ti ei hmu.

Ringtu hai nasataka dodal an ni tak lei chun hmuntinah indarin, chanchințha hrilna chu an tawpsan chuongnaw a. Hmun dang dang ah Kohran indinin a um pei a nih. A tir chun ringtuhai kha Juda vawng anni leiin Temple le Synagog-a hai inkhawmna an nei hlak a, amiruokchu hun a hung fe pei hnung chun inruolrem theinawna a hung um tah a. Kristien hai chu a hrana inkhawmin, Biekin anla neinaw lei chun mimal inah an inkhawm hlak. 

Judahai chawlni (Sabbath) ni a inkhawm chu bansanin, Lalpa thonawkna ni (Pathienni) chun inkhawmna an hung nei tah a. Ina inkhawm an nei hmasatakna nia inlang chu Jerusalem-a Marka Nu, Mari in a nih. (Thilthawhai 12:12) Hi lai hmun bakah ina inkhawmna ei Bible-a ei hmu thei hai chu – Phillipi khuo (Thilthawhai 16:40), Korinth khuo-ah (Thilthawhai 18:17), Rom khuo (Rom 16:5, 14, 15), Efesi khuo (I Kor 16:19), Laodikei khuo (Kolosa 4:15), Kolosa (Philemon 1 & 2) hai an nih. Kristien haiin Biekin an nei hmasatakna kum chu AD 250 vel niin hril a nih.

Jerusalem suksiet a ni hma deu, AD 64 tawptieng khan, Lal Nero chun Rome khawpui hlui tak chu ama hming chawia indinthar a nuom leiin an rawtir ta rak el a. Ni ruk sung a kang a, mi tamtak a kanghlum a, hmun pawimaw le lekha pawimaw tam tak a kangsiet bawk. Mipui chun Rome kang chu an lal Nero inthawtir a ni ngei ti an hriet a, mipui lungsen chu an lal chunga tla ngei dingin an ring leiin, Rome khawpui kang nasan chu Kristien hai lei a nih tiin ringtuhai chu an intum tah a. Kristienhai chu Rome kang phuba laknan an hmang tah a nih.

Kross ah an hemde a, a then savun thu-in an up a, Ui huoi an infaktir bawk a, nuhmei hai chu danglam taka cheiin Sahuoi hai an inpawtnawitir bawk a. zantin ennuom siem nan hmangin, Nero rawiin mipui hai chun ennuoma en dingin an sawisak hlak.

Chuong hun lai chun Peter, Isu thuoihruoi khawm a um ve a, kohranhaiin Peter khawm chu an sukhlum ve an inlaupui leiin khawpui suoksana inthierfihlim dingin an hril a. Rome khawpui a suoksan lai chun maktakin Isu chu Kros puta Rome khawpui pana a fe lai a hmu a, ‘Domine Qouvadis?’ tiin a biek a, chu chu Latin tawng niin “Lalpa, khawtienga fe ding am ini a?” tina a nih. Isu chun, “Rome khuo ah hemdea um nawk dingin ka fe ding a nih” ti’n a dawn a. Peter chu tap zawi zawiin a fe tumnaa chun fe thei talovin, khawsunga chun a lut nawk tah a. Peter khawm chu an man ve nghal tah a, mi tam tak leh Kros ah an hemde a nih. Hril danin Peter chun, “Ka Lalpa an hemde anga thi tlak ka ni nawh, a letlingin mi hemde ro” tiin, a letlingin an hemde an tih.

Jerusalem chu AD 70 khan Rome sipai haiin an suksiet a, suksieta a um kum 4 hma khan Palestina rampum chu a buoi hle a. Pawl le pawl umin an intuolvuok nasa hle. Rome sipaihai chun Palestina ram hung fangin, Juda hai chu himna zawngin Jerusalem-ah an tlankhawm a. Kristien hai ruok chu Lal Isu’n a lo hrillawk tahnung, Jerusalem suksiet ding thu (Marka 14:14) kha hrezingin, Jerusalem chu suoksanin Pella khuoah an tlanlut tah a.

Rome sipai haiin thla 5 lai Jerusalem khawpui chu inhuolin, lut le suok theilo dingin an dang tlat tah a. mipui țam le phingțam chun tam tak an thi a, hripui leiin an thi bawk. Rome General Titus rawi chun khawpui sung chu lutchilin, mi tamtak an that a, khawpui an suksiet a, mi tamtak salah an thuoi bawk.

Kristien haiin Pella khuo-ah an zamhmangsan leiin Juda hai chun Kristien hai chu anhnam ta em em a, Hnam phatsantu-a ngaiin an lungawinawna chu thei ang angin an suklang hlak.

Peter hun laia Kristien sukdudana kha Rome sukdudana vawikhatna a ni a, Chu hnung Domitian inlal lai AD 90 ah a vawihnina a tlung nawk a; chu hnung Trazan inlai lai sukduda vawithumna a um nawk a nih. 

Rome lal Trazan thi hnung chun Hadrian a hung inlal nawk a, lal fel tak a nih. Kristien hai khawm a sukduda ngainaw a, sakhaw dang dang khawm a ngaisak hle. Amiruokchu Juda haiin kristien hai an hnamna chu a zuol deu deuva, lal kuoma chun hekin sukduda anni nawk a. 

Khaw hrang hranga chun Kohran indin a hung ni pei a, Samurna khuo-a chun Polycarp chu Bishop (Kohran lu tak) niin, ama hi hril dan chun Isu Zirtir Hmangai Johan-in Bishop dinga a nemnghet a nih an tih.

Chuong hun lai chun Khawsak le Khawthlang Kohran inkarah Isu thonawkna Kȗt (Easter) hmang dan thu-ah inremnawna a hung um tah a. Khawsak (Asia) Kohran hai chun Juda hai Fekan Kȗt ni, Juda hai thla tiemnaa Nisan 14 ni chu, ieng ni khawm nisien, Isu thonawkna Kȗt-in an lo hmang kumtin hlak a. Khawthlang Kohran hai ruok chun Good Friday zo Pathienni zatin an hmang hlak. Chu thu-a inselna chu ‘Quarto-deciman Controversy’ an ti a, ‘Paschal Controversy’ an ti bawk. Hi chungchanga inselna le inkalna hi hrilfel dingin Polycarp (Samurna khuo Bishop) chu AD 155 chun Rome khuoah fe in Rome Bishop Anicetus leh an inbiek a. Amiruokchu hi thu-a hin inremna a um theinaw leiin, an fe dan pangngaia fe dingin an ințhațhe nawk el a nih. 

Isu Zirtir Johan hin keițhuoi a nei nuol a, Polycarp le Papias hai hi Bishop nina neiin Kohran nasatakin an enkawl a, Papias chun Chanchințha Marka ziek chungchang khawm hrilin, Peter tawng inlettu Marka chun, Peter thu hrilhai chu lo zieksawngin, Chanchințha bu hnina hi Marka ziek ngei anih ti a hril a, Marka hi Isu zirtir laia mi ninaw sienkhawm, a thu ziek danah, Isu mit ngeia hmutu thil hril a ni zie a chieng hle a nih.

Polycarp chu AD 155 Kristien sukdudana lai khan martyr a chang ve a, ama hi roreltu khawmin nasatakin sansuok a tum a. Lalpa phatsana dingin a thlema, Polycarp ruok chun Lalpa phatsan nekin thi a thlang lem a. “Kum sawmriet le paruk a rawng ka lo bawl tah a, vawikhat el khawm a mi la suksiet ngai nawh, iengtin am ka Lalpa le sandamtu chu phatsan el thei ka ta?” tiin a dawn an tih. 

Kristien hai chu nasataka sukduda in an um a, a changin an zalen deuva, a ram lal anhrawn azirin an zalen mani hnawchep anni hlak. Sukdudana hrang hrang antuokhai chu – 

Judahai sukdudana

Lal Nero sukdudana AD 64

Domitian sukdudana AD 95

Trajan sukdudana AD 106-117

Marcus Aurelius sukdudana AD 166-177

Severus sukdudana (Aigupta le Africa ramah) AD 197-211

Maximin sukdudana AD 235-238

Decius le Gallus sukdudana AD 250-253

Valerian sukdudana AD 257-260

Aurelian sukdudana AD 274

Diocletian, Galerius le Maximin sukdudana AD 303-311

Kristien sukdudana chu AD 260-303 chen chun a hung re taa, AD 260 khan Valerian chu Persia sipai haiin manin an sukhlum a, a aiin a naupa Gallenius a hung inlal tah a. Ama chun Kristien hai sukduda chu țulin a hrietnaw leiin a suktawp vawng tah a. Kristien sakhuo chu AD 261 khan sawrkar hrietpui le pawmpui sakhuo a hung ni tah. Kristien hung pung peiin Sawrkara mi pawimaw le vantlang lai khawm Kristien an hung pung pei a.  AD 284 kum chun, General ropuitak Diocletian chu a sipai haiin Laltakin an siem a, ram in awp dan dang dang chu hung thlakdanglamin, a lalram chu bung hniin a țhe a. Khawthlang ram awptu dingin Constantius Chlorus le Khawsak tieng awptu dingin Gelarius a sie a, an nina hming dingin ‘Kaisar’ an buk pek a.

Khawthlang ram awptu Constantius Chlorus chu Kristien hai chungah a țha em em a, Khawsak tieng awptu Galerius ruok chun a hnam em em. Laltak Diocletian chu AD 305 khan a bang a, a thasangdawltu Maximian (A nina hming ‘Augusta’) chu a hung inlal nawk a, Kaisar hai pahni – Constantius le Galerius hai chu laltak thasangdawltu ah an um ve ve tah a nih. Khawthlang ram awptu Constantius chu AD 306 khan a thi a, a aiah a naupa Constantine chu sipai hai chun lal dingin an ruot nawk a. Kristien hai nasataka sawisak anni hai kha mit ngeiin a lo hmu hlak a, Kristien hai chu mifeltak an nih ti a hmu bawk a, a lo lunginsiet thei em em hlak. AD 311 kum chun Galerius chu natna inrik takin a na tah a, Kristienhai a lo sukdudana hai po po chu ansir hle a, Kristien sukdudana chu suktawp ding le, a ta dinga tawngtai dingin Kristien hai chu a ngen ta lem a nih. Sawtnawte hnung chun a thi tah a, a aiaw in Maxentius chu an lal nawk a, Kristien hai sukdudana chu khawsak rama chun ala kiem chuong nawh.

Constantine chun AD 312 kum chun a sipai mi 40,000 thuoiin, tlang pakhat ‘Alps’ an ti chu lawnliemin, Galerius thlaktu Maxentius do dingin a fe a. Milvian Bridge hmuna chun an indo a, maktakin Constantine chun hnena a chang tah a nih. An indo hma hin Constantine chu Pathien kuomah inhlanin a tawngtaia, an indo ding zan chun ama le a sipaihai chun van sang taka Kros eng rui el an hmu a, a bulah Grik țawnga thu inziek ‘Touto nika’ ti le chun an hmu a, chu chu ‘Hi thil hmang hin hne rawh’ tina a nih. Sipai hai chun inchikna dingin X an hmanga, chu chu Grik tawnga ‘Krista’ ti ziekna thumal hmasa tak a nih an tih.

Khawsak lal Maxentius thlaktu Licinius le Constantine hai chun Milan khuoah AD 313 February khan Thupek an insuo a, chu chu ‘Milan Thupek’ an tih. Chuong thupek an insuo hai chu…

(1) Sakhuo po povin zalen takin mani sakhuo biekna an nei ding a nih.

(2) Kristianhai nekchepna po po suktawp vawng a ni ding a nih.

(3) Kristienhai Pathien biekna hmun po po siamțhat vawng ding a ni a, a țul ang peiin sawrkar sum anthawka pek ding a nih.

Thupek an insuo hnung khawm chun lal pahni hai chu an inrem thei ta chuongnaw a, khawsak tieng chun Kristienhai sukdudana chu a la um pei tho a, harsatna siem pek an la ni sunzawm pei a nih. Chuong anga Kristien haiin harsatna an la tuok zing lei chun Constantine chun rampum chu a thuhnuoia sie a nuom tah a. Licinius chu AD 314 kumah a bei a, a hne hnungin Europe ram pum chu a thuhnuoiah a sie tah a nih.

Constantine chu Rome ram-awp po povah laltak a hung ni ta lei chun nasatakin thilțha thaw in, Kristien hai chu a ngaisak em em a. A hmingin khawpui thar, ‘Constantinople’ an din a, Kristien hai ta ding khawmin khawpui tak ni dingin a buotsai pek bawk a. Chu khawpuia chun Kristien nilo chu um phal a ni nawh. Constantine chu Rome lalram kumpinu (Emperor) laia Kristien hmasa tak a nih. Kohran hotu pakhat Origen (185-256) chun, Pathienin Chanchintha hung thlungna dinga Rome sawrkar a lo buotsai dan hieng hin a hril. ‘Pathien chun anchuktirna hai puongdarna dingin hnamhai a buotsai hlak a, Isu chu lalram tamtak hai keikhawmna Rome ram pakhata indintu Kaisar Augustus inlal laiin a pieng a. Lalram hrang hrang inkarah indona hai um sienla, khawvel pumpuia Isu inchuktirna puongdarna chu sukbahla ni ngei a tih’ tiin. Chanchințha puongdarna dinga Pathienin Rome sawrkar alo buotsai dan hi mak tak a nih. Isu pieng hun laia Rome ram chun khawvel po po hi a huom vawng a, khawthlangtieng Atlantic tuipui chen a huom a, khawsaktieng Euphrates tuipui chen. Hmartieng chun Rhine le Danube chen huomin, Simtieng chun Africa ram hmartieng Mediterranean tuipui chen a huom a nih. Khawvel ram po po awptu Rome sawrkar chu sukdanglama umin, chanchințha puongdarna hmunpuiah a hung inchang tah a nih. 

AD 321 kum chun Kristien haiin, Isu țhuoihruoi hai damlaia an lo inser hlak, Pathienni chu a ram puma inser dingin sawrkar chawl ni dingin a namnghet a. Pathienni hi Constantine phuoksuok nilovin, Isu thonawk hnung khan Zirtirhaiin inpawlna niin an lo hmang hlak ta reng a nih ti ei Bible-a khawm hmu theiin a um. (Johan 2:26, Thilthawhai 20:7, 1Kor 16:2)

Grik mivar Socrates chun, ‘Sandamtu le tirkohai chun ni ser bik thuah dan an siemnaw a, Dan thupek ang nilovin, thonawkna ni hi hmang dingin amin fui a. Mosie dana Juda haiin chawlni (Sabbath) an insernaw leia an chunga hremna le thiemnaw changna a tlung angin, chanchințha le tirkohai chun ei chungah ieng phurrik khawm an innghat nawh. Tirkohaiin an ti nasan tak chu Kut ni anga hmang ding nilovin, felna le Pathien țina thua inchuktirnaa hmang dingin a nih’ a tih.

Constantine-in a ram sung po pova inser dinga thupek ansuo hma dai, Elvira khuoa Kristien Council AD 306-a chun, Zirtirhai hun laia an lo hmang dan ang chu Rome ram-awp hmuntina hmang dingin an lo namnghet a. Constantine-in AD 321 kuma thupek ansuo hnung, Laudikei khawmpui AD 380 kum khan, Pathienni chu Pathien biekna ni chova hmang ding nita lovin, sinthaw po po chawlsan vawng dingin thupek an insuo nawk a nih.

Ringtu hai chu inlungruoltakin an um zing thei biknaw a. Mi țhenkhat ngaidan le inchuktirna danglam hung phuoksuok an um deu zing a, chu chun Kohran lai nasatakin buoina a chawksuok hlak a nih. Inchuktirna indiklo chu kum zabi pakhatna lai anthawk khan a lo um țan dai tah a. Kristien hmasahai hi Judahai anni a, Juda kristien hai lai Juda dan inthla phallo an um a, inchuktirna indiklo suok hmasa hai chu – Nazarit, Ebion le Elcesai pawl hai an nih.

Nazarit hai hi Juda Kristien anni a, Kristienhai ringna chu an ințawmpui ve tho ruolin, Juda sakhaw dan le ser le sang chu an zawm tho zing a nih. Chuonga a karlaka an um lei chun sawt riel lovin a țhen chu Juda sakhuo ah an kir nawk a, a țhenin Ebion pawl an zawm bawk. Ebion pawlhai chun Kristien ni hnung khawmin Mosie dan chu zawm a ngai tia inchuktirin, Tirko Paula’n Galati mihai a vaukhanna san khawm a nih. Galati mihai kha nasatakin hi pawlhai hin an chawkbuoi a nih. Ebion pawlhai hin Kristien po po chu Mosie dan zawm vawng dingin an phuta, Thuthlungthara hin Matthai ziek cho hi an ring bawk. Tirko Paula chu inchuktirna indiklo suksuoktuah an ngai a, Domitian inlal hun lai khan Kohran anthawkin an inlakhran a, kum zabi parukna chen khan an la um zing a, a tawpa chun Mosolman sakhuo ah an inlet vawng tah a nih. Elcesai pawl hi Juda kristien tho niin, Ebion pawla inthawka inlahrangin, Kristien inti zingin Sertan le Mosie dan hrang hrang kha an zawmsa bawk.

Hi hnung khawm hin inchuktirna danglam tak Gnosticism a hung suok nawk a, hun sawttak kohran a sukbuoi a nih. Kum zabi pakhatna anthawk pakuona chen khan Gaul (Tulaia France) le Persia (Iran) rama kohranhai nasatakin a chawkbuoi.

Hieng inchuktirna indiklo, Kohranin a hnawlhai baka hin, a hnungtieng khawm inchuktirna indiklo tam tak a suok bawk a. Kum zabi pahni anthawk palina chen kha Montanism in a sukbuoia, kum zabi pathumnaah Monarchianism, Novatianism, Manichaeism, hung suokin, kum zabi palinaa hung suok nawk hai chu Donatism, Arianism le Macedonius inchuktirna, Appollianarianism hai an nih. Kum zabi panganaah Pelagianism, Nestorianism, Eutychianism hai an nih. An inchuktir dan le thuringhai ei sui vawng hmannaw khawmin, hieng inchuktirna hai hi tienlai kohran chawkbuoitu le kohranin a lo hnawlhai an nih.

Alexandria khuoa Baucalis Biekina rawngbawltu (Presbyter) pakhat Arius chun inchuktirna le Thuring danglam tak a hung nei tah a. Arius inchuktirna (Arianism) chun Isu Pathien tak nina anphata, mihriem tak a nina anphat bawk. Hi chungchanga Kohran buoina hrilfel dingin AD 324 kum khan Alexandria khuoah khawmpui lien an nei a, Arius chu peithlak a hung ni taa, ama ruol hin Kohran enkawltu iemanizat hnawtsuok anni bawk. Arius chun a tawpsan chuongnaw a, ama thlawptu ding zawngin mi tamtak ama tieng a thlemtlu tah a. Kohran chu hmun hni/Pawl hni in an hung in țhe tah a nih.

Constantine chun chuonga Kohran laia ințhena um chu pawi a ti em em a, AD 325 khan Nice khuo-ah Kohran pumpui huop inkhawmpui a ko tah a. Alexandria khuoa Bishop hnuoia kohran enkawltu Athanasius le a pawlhai chun Arius le a pawlhai ngaidan chu an thlawp theinaw a. hunsawttak an hriltlang hnungin Arius le a pawlhai ngaidan chu peithlak an ni tah a nih. AD 326 chun Alexandria khuoa Bishop chu a thi tah a, a aiaw dingin Athanasius chu ruot a hung ni tah a. Arius le a pawlhai chun tawpsan tum chuonglovin nasa nawk zuolin an bei sunzawm pei a, a chang chun hnena changtu niin an hlawtling vieu in anlang hlak.

‘Thudik le saihlum an nge ngai nawh’ an ti angin, Arius le a pawlhaiin nasatakin dohai sienkhawm, Athanasius le a pawlhai chu an dingchang lem tah a. 

Apollinarianism inchuktirna hi Laodikei khuo Bishop Apollinarius niin, nasataka Arianism dotu-a mi a nih. Arianism a do nasa taluo tieng, Isu Krista Pathienna a hril uor nasa a, a mihriemna tieng a hrilbo ve nawk thung. Hi inchuktirna hi AD 381 khan Constantinople Council-in a peithla a nih.

Nestorianism inchuktirna chun Isu Pathienna le mihriemna chu thil hran ve ve anga hrilin, “Mari chu Pathien paitu ni lovin, Isu mihriemna paitu el a ni lem” tiin, mi haiin Mari chu ‘Pathien Nu’, ‘Pathien Paitu’ tia an ngai ropui em em chu a ditnaw a. Kohran lai buoina a tling nawk ta lei chun AD 431 khan Efesi khuo-ah Bishop Council an kova, Nestorius le anchuktirna chu thiemnaw inchangtirin an peithla nawk tah a nih.

EUTYCHIANISM  inchuktirna hung suksuoktu chu Eutychus a nih. Isu Krista mihriemna chu a hung hrilbo nawk a, ‘Isu mihriem a nina chu a Pathienna in a lemzova, amaah mihriemna a um ta nawh’ a tih. AD 448 Constantinople khuoa Bishop Council chun Eutychus le anchuktirna chu an peithla nawk a nih.

Laltak Constantine chu AD 337 May 22 niin a thi tah a, a lalram chu a naupasal pathum – Constantine-II, Constantius-II le Constans haiin an insem a. 

Khuotinah kohran an hung pungpei lei chun kohran khawmin inrelbawlna feltak an hung nei a ngai tah a. Rawngbawltu ding thlang/ruot hung niin, kohran țhuoitu/rawngbawltu nina chanvo iemani tawk ei Bible-a khawm ei hmu a. 1) Upa (Deacon) Thilthawhai 6: 1 -7,   2) Upa (Elder/Presbyter) Thilthawhai 14:23, 20:17, Tita 1:5   3) Bishop – Anni hi Upa ei ti hai ang tho anni a, Upa thlangsuoka umhai lai hotu chan chang dinga thlangsuok nawk sawng anni hlak. Biel zau tak neiin kohranhai an enkawl hlak. Kum zabi pakhatna tawptieng khan Kohranin mumal takin Kohran thuoitu a nei tah ti Timothe lekhathawnah ei hmu. (ITim 3:1, 3:8, 5:17). Chuonghai chu – Kohran hotu (Bishop), Upa (Elder/Presbyter) le Rawngbawltu (Deacon) hai an nih.

Bishop hai chun biel neiin Kohran an enkawl a, Rome khawpuia Bishop chu Bishop popova lientaka ngaiin Pope an ti hlak. Tirko Peter chu Rome khawpui Bishop hmasatak ti’n an lo hril a, Pope hmasatak a nih an ti bawk.

Pope thuneina chu a hung lien zuol deu deuva, Kohran inenkawlna cho ni ta lovin, Sawrkar inrelbawlnaa chena a thuneina le pawimawna chu a hung lien deu deu tah a. Peter dinhmun rochungtu ang elin an in ngai tah a nih. Pope Siricius chun AD 385 khan a hnuoia rawngbawltu nuhmei nei hai chu a ban vawng a, nuhmei nei lova an um nuom chovin an sin an sunzawmtir a phal a nih. Hi thil hi vawisunni chen Roman Catholic hai chun an la chawilar em em a nih.

Hun hung fe peiin Kohran thuoitu hai chu khawvel sum le pai le inhawitirnaa an lutthuk deu deuva, ram sung in-awpnaa chen an inrawl thuk taluo ta chu, John Wycliff le Martin Luther hai chun an ngai thei tanaw em em el a. Lalpa Zanbu Sacrament chungthua dam, Kohran inchuktirna chu an pawm thei tanaw a, ‘Lalpa Zanbu an sem tawma an thu insam hnung chun Bei le Uoiin chu Lalpa Taksa le Thisen tak takin a hung inchang’ ti inchuktirna ‘Transubstantiation’ chu an dik nawh ti thu an hrilin an dodal nasa hle. An hmalakna le dodalna chu Kohran thuoitu hai chun nasatakin an dodal a, an thu fepui chu tawpsan an tum chuong nawh. 

Leo X chu Pope a ni laiin, Rome khuoa Biekin ropui tak, St. Peter an ti chu siemthat tumin sum tamtak an mamaw a. ‘Sandamna Lekha’, ‘Indulgence’ tia an inbuk chu siemin an zawr tah a. Chu lekha chu Thiempu kut anthawka an inchawk chun an suolhai ngaidam hung ning a tih tiin an hril a. Chu thu chu Martin Luther chun dodalin, ‘Pathien ngaidamna le Sandamna chu Thiempu le Pope hai kuoma inthawka pawisa suma inchawk chi a ni nawh’ tiin nasatakin a dodala, Kohran thuoitu hai chun a hmalakna lei chun vawi tam tak thiemnaw inchangtirin inlamlet dingin an hril hlak. 

Martin Luther chun Kohran in awp dan indiknaw – Thiempu nuhmei nei phallo le Kohran hotuhai thuneina insang taluo tah chu nasatakin a dodala, Pathien sandamna hi mani insukrinum le thilthaw lei nilovin, Pathien lunginsietna lei chauva hmu ei nih ti thu hi nasatakin a khekpui a nih. 

Chuonga a zirtirnahai chun German ram cho nilo, ramtina Kristienhai a hne pei a, Kohran inenkawlna chu a lo fesuol nasa ta hle ti hmu-in, siemthat ngaiin an hriet ta a. Thuthlungthar le inrema kohran indinthar ngaiin an hriet ta lei chun, Kohran inchuktirna le kalhmang indiknawhai chu dodalin Protestant Kohran a hung pieng tah a nih.



……………………….

Comments

Popular posts from this blog

KRISTIEN THALAI LE TULAI KHAWVEL

ARTICLE : Advent Christmas Or Advance Christmas