ARTICLE : Kristien Thalai le Inchukna

Inchukna eiti tak hi Saptawng chun ‘Education’ ti ani a, chu chu Latin thumal ‘Educare’ tia inthoka laksuok ana, a umzie chu ‘ To bring out/ to raise up’ tina a nih. Ei tawnga inlet ding chun ‘Phosuok/laksuok’ tina ana, mihriema theina um kha phosuok/laksuok ti inla fie tak a tih. Educationist Paolo Frere chun ‘Inchukna chun Mihriema theina inphum chu a keidawka, a sukliena, a sukhrat hlak’ ti’n alo hril bawk.
Ringtu kalchawinaa hin Inchukna hi pawimaw rak lova ngai pawl tamtak
anlo um hlak. Chanchintha rawngbawlna le Inchukna hi thehran thei lova fekawp tlat anni leiin Kristien nuna ding khawmin inchukna hi hnawl thei a ni nawh ti chu chieng takin ei hriet. Chanchintha ei dawng
chara, Missionary haiin an thaw hmasak tak chu ziek le tiem inchuktirna sin a nih. Chuong ang bawkin ram kilkhawr le hnam hnuoihnung hai lai chanchintha a tlungna taphawtah, inchukna hmun indinin a um pei hlak. Ei pi le pu hai dierkei le lu la hnam anthawka Coat suit le lungrila hnam a hlangkaitu chu chanchintha hi nisienkhawm, a hnungzuitu Inchukna hi umnaw sien chu, vawisuna ei ngirhmun hi lan hnuoi hleng a tih ti hi hriet theiin a um. Chuleichun Inchukna hi hnawl le tawpsan thei ei ni nawh ti hi a chieng hle a nih.

‘Unau Thusim hriet khawm an ang nawh’ anlo ti hlak ang deuvin, tawngbau ringawta inhril sawngna hin chu a famkim ngai nawh a; a kimnaw khawmin belsa in a um hlak. Pathienin Mosie kuoma Dan sawm a pek khawm khan ziek ngeiin alo pek a, chuong ninawsien chu tulaia Bible thiem haiin khang Dan sawm hai kha ieng ieng am anna tin inringsiek ngei an tih. Chuleiin ziek le tiem thiemna hi Pathien khawmin alo ngaipawimaw ning a tih. Chu ziek le tiem thiemna chu hung sukhmasawn peiin a hung insang deu deuva, mihriem hringnun ahung thlak danglama, khawsakna a hung suk awlsam bawk a nih.

Ei tulai khawvel hi Technology-a intlansiekna ansang deu deuva, mihai hmu le hmang phak ang hmang pha venaw inlakhawm ei hmu phak china khawm hin ei khawsakna a sukdanglam nasa hle. Hieng hmasawnna popo hi ziek le tiem inchukna anthawka hung intan a nih. Inchukna a hung insang po leh Technology khawm a hung insang ve pei hlak.

Diogenes chun ‘Ram le hnam chu tulai Thalai hai thiemna ah annghat a nih’ ti’n a lo hril. Thalai thiemna neilo tamnaa chun ram le hnam hmasawnna a um thei nawh. Nelson Mandela chun ‘Education is the most powerful weapon which you can use to change the world’ alo ti a, khawvel hmasawnna chu education lei a nih ti ei tulai khawvel tawng meka khawm hin hriet thei le hmu theiin a um a, khawvel thlak danglam ding chun Inchukna hi a hmangruo pawimaw tak chu a nih.

Kristien thalai hai hi College le University a inchuklai le a then inchuk talo dam eini leiin ei hlawkpui thei dan ding beisei lem leiin Formal Education le Informal Education tieng pang ei la thlurbing ding a nih.

FORMAL EDUCATION
School, College, University le institution dang danga inchukna hi Formal  education eiti chu a nih. Inchukna hin hrietna (Knowledge), remhrietna  (Skill) le thilthawtheina (power) ami peka, hieng hai popo hi Pathienin mihriema alo siesa vawng, inchukna hmanga ei tatngei(honed) a; ei by heart hai popo ei theinghil vawng hnunga einia theina la um kha thiemna eiti chu a nih. Min anchuk sang po leh amaa thiemna kha ahung insang a, anchuk tlawm chun amaa thiemna kha anhnuoi hlak.
Inchuknain arasuok thiemna chu iem a tangkaina ni tang ata?

1. Mani inringzona mi petu a nih: Khawvela hin nitin, darkar tinin hmasawnna lampui a hraw mek a; a kum telin mithiem an pung peia, a let tamin an thiemna ansang pei bawk. Chuong ang khawvel (dynamic world) a leng eini leiin, mi hai varna le thiemna hnawtpha venaw inlakhawm khawvel hmasawnna hi a awmtawk beka ei hnawtphaknaw chun mi lai inringzonawna neiin mi hrietpui lovin lungril an tar nuom hle. Min thiemna a nei pha chun khawlai hmuna khawm um sien, ieng sin khawm thaw sien, mani inringzona neiin a thiemna le hrietna leiin a lungril a zam ngai nawh.

2. Fak zawngna dinga pawimaw a nih: Khawvel mihriem hi nuom dan le dit dan, inhawi ti zawng le khawsak nuom dan andang seng angin ei sinthaw nuom zawng khawm an ang seng nawh. Doctor, Engineer, Teacher, Missionary/Pastor, Business le a dang dang ni tuma inchuk ei nih. Ieng sin khawm thaw ding ni inla, sirbi pawimaw hmasatak chu inchukna hi a nih. Ei nu le pa hai chun ‘Lekha I thiemnaw chun Lo sin I thaw ding’ ti’n an milo inthi hlaka, China hai ruok chun ‘Lekha I thiemnaw chun sin tamtak thaw theinaw ti nih’, ti’n an nauhai an inchuktir hlak. Sawrkar sin, Company, business le kut sinthaw ding khawmin inchukna hi a pawimaw tak chu a nih. Mirethei tak nau khawm mi hausatak inni tira, mi mawltak nau khawm mivartak inni tir theitu le kut sinthawtu nau khawm Officer le mi ropui tak innitir theitu chu inchukna hi a ni leiin kawng iengkima dingin a pawimaw em em a nih.

3. Mi inzakaina a nih: ‘Mi hausa chu a hausakna hmunah inza a hlaw a, mi thiem ruok chu khawlai hmuna khawm inza a hlaw’ anlo ti hlak. Thiemna hi Ro se theilo, mi inrukhmang le suksiet theilo a nih. Hleprukna le fakrukna thang lova ei nei thiemna hi a hlu a, a detindo bawk a nih. Mi’n thiemna a nei pha chun thil mawi le mawilo, a thra le sie a thlierhrang thiema, milai umdan chintawk le tawng dan chintawk a hriet hlak. Khawlai hmunah khawm um hai sien, an khawsak dan le nun dan anthawk khawmin hriethrang theiin an um hlak. Insung, Kohran le Khawtlang tadinga innghatna tlak an nih a, an ngaidan le mitmei vengin an tawngbau khat chau khawn  min an inza em em hlak.

4. Rawngbawlna dinga hmangruo pawimaw a nih: Krista hnungzuituhai, rawngbawlna sin ei liengkova innghat chu Khawvel popovah fea thilsiemhai popo kuoma chanchintha hril hi a nih.  Chu mawphurna sin chu Missionary hai liengkovah chau innghatin a umnaw a, ringtu taphawt hai chunga innghat a nih. A bikin Kristien thalai hai ta dingin hi mawphurna sin hi a lien nawk zuol.

Rawngbawlna lien lem le hrat lema rawng ei bawl theina ding chun Kristaa piengtharna el khelah thiemna nei a pawimaw em em. Hnam tin le tawng tin laia rawngbawl ding chun; mi nunphung le hawiher, khawsak dan le mizie hriet a tul bawk. Pathien in ropuitaka alo hmang Thuoitu Mosie, Tirko Paula, Dr Luka le mi dang dang hai khawm, an hunlaia ding chun, Mosie: Aigupta varna popo inchuk, Tirko Paula: Dan hre mi le Dr. Luka:Thiemna insangtak nei, an nih. Thiemna insangtak tak nei, an thiemna le varna hai Pathien tadinga an hmang chun midanghai nekin an rawngbawlna le hmadawn ansangin a lien lema, a hlawk bawk hlak. Ei nina, ngirhmun le inpekna ang peiin Pathienin ami hmang hlak leiin Krista aia Palai ei nina zawnah hnam tin le tawngtin laia rawngbawlna hlawk lema rawng ei bawl theina dinga pawimaw chu inchukna hi a nih.

INFORMAL EDUCATION
Informal Eduction ei ti pha chun nitin School, College le University fea  lekha inchukna tieng nita lovin, ei nitin nuna thu thar le thil thar hriet tuma inchukna hi a nih. Luongsuoklo tui chu dawntlak ani ngainaw angin, hrietna sukhmasawna sukzau ngai derlo chu amaah hlawkna hmu ding a um ngai nawh a, midang hai kuoma peksuok ding thil tha, ngaidan le thurawn a nei ngai nawh. . Inchukna lo chawlsan ta le inchukna neilo khawm ni inla, hrietna sukzauna ding le thiltha tinreng inchuka hrietna sukhausak pei hi Informal Education thiltum chu nih.
Inchuklai tamtak hai chu an inchukna anzova sin an hmu pha inchukna tawpsan dingah an inngai hlak. Mihriem chu ei pieng anthawka ei thi chen inchukna hin tawpni a nei nawh. Mahatma Gandhi chun ‘Zinga thi ding angin nun hmang la, kumtluonga dam ding angin inchuk rawh’ alo ti a, ei fak le dawn zawngna, ruol le pai ei pawlna, Kohran le Khawtlanga eiin hmangna kawngah bengvarna le remhrietna neia hrietna ei sukhausak theina dingin inchukna hi tawpsan ruol an nawh.
WB Yeats chun, ‘Inchukna hi bucket sunga tui sunglut ang ni lovin, mei chawklai ang a nih’ alo ti a, min a hrietna le varna sukhmasawn lova a um pha chun meichawk angin a rem pek hlak. George Whitman chun, ‘Khawlvel hmuntin hi ka school ana, thil tinreng hi ka Zirtirtu a nih’ alo ti a, khawlai hmuna khawm um inla, ei thil hmu le hriet anthawka thiltha inchuka nuna hmang pei hi Kristien  thalaihai ei hmasawnna dinga sirbi pawimaw em em el chu a nih.
Annawleh chuong ang inchukna tawpsan lova ei thaw ding chu
iem ning a ta?

1. Lekhabu tiem rawn: Khawvel hrieta mi hausa le miropui tam tak: George Washington - US President, Abraham Lincoln - US President, Benjamin Franklin - US Ambassador, George Eastman (Founder of Eastman Kodak), Ray Kroc (Founder of McDonalds, Ted Turner (Founder of CNN), Carly Florina (CEO of Hewlett Packard), Enzo Ferrari (Founder of Ferrari), Mark Zukerberg (Founder of Facebook), Steve Jobs (Founder of Apple), Bill Gates  (Founder of Microsoft) le midang tamtak an um.  Hieng hming tarlanga umhai po po khi atam lem chun ei hriet naw ring a um nawh. High School le Higher Secondary khawm zo phalo  dam an nih. Amiruokchu khieng ang nina ropui le khawvel hrieta  mihausa le thilthawthei an nih. An lampui hraw chu pakhat te tea  hrilzo el chi an nawh. An hlawtlingna bulpui tak chu school an  chawlsan hnung khawma mania inchukna tawpsan lova Lekhabu  an tiem rawn lei a nih. Lekhabu hai hi mithiem le var, ngaituona tha le inchuk sang tak tak haiin, hun le ni, sum le pai tamtak senga kum tamtak sunga anlo inchuksuok le tawnhriethai an ziekna dam, khawvel nunphung le nitin nuna ei tangkaipui thei ding le hrietna sukzauna ding tamtak inziekna dam an nih. Khawvel politician  hmingthang Barak Obama khan kumkhat sung lekhabu 40-50 bek a tiemzo hlak a, Sumdawng mihausa Warren Buffet khawm khan  nitin lekhabu phek 500 bek a tiemzo hlak an tih. Lekhabu ahin varna inphumruk a uma, min a tiem rawn pha chun a hrietna a  sukhausaka, varna a hmu hlak.

2. Newspaper tiem le  Television thlir rawn: Nitina thiltlung/Current affairs, Breaking news le thil dang dang hriet le hmu theina Newspaper le  Television hai tiem rawn le thlir rawn hi bengvarna  bulpui pakhat a nih. Abraham Lincoln khan a umna mel hni biela  tiem ding umhai chu tiem hmai a nei ngai nawh an ti hlak. Chuong ninawsien chu Farm enkawltu nau el chu khawvel hriet miropui  hung ninaw nih. Newspaper ei hmuphak le banphak taphawt tiema,  TV Channel bengvartlak deu deu hai thlir tam hi bengvarna dinga  tha a nih.

3. Social Media Outlets hmang tangkai: Khawvel technology hung  insang peiin hmun hla taktaka mi khawm mi thlungzawnin khawvel kiltin khawm internet fethlengin ei hmuin ei hriet thei tah. Ei khawvel hi a sukchin hle tah a, Global  Village tia ko hiel ahung ni tah.Ei rama ei hmang tlanglawn hieng- Whatsapp, Facebook, Messenger,
Instagram, Pinterest, le outlet dang dang bakah  Website chi hrang  hrang um hai hmang tangkai hi bengvarna le hrietna sukhmasawnna a nih. Hieng outlets le website hai hi mi tamtak chun an hmangsuolrawp hlak, Kristien thalai ei nina le chun thil inhmelo a nih. Chuleiin khawvel hmasawnna hmang tangkai thiema bengvarna le remhrietna  ei nei nawk zuolna ding le mi rawnkai ni ding chun Social Media Outlets le Website hrang hrang hai hi hmang tangkai thiem ei tiu.

4. Seminar, Training & Awareness Ngaipawimaw: Topic hrang  hrang neia Seminar, Training le awareness-a thang rawn le rawnnaw  kar chu hla tak a nih. Classroom teaching ang nilova lungril thawveng taka inchuktirna ei dawng theina, mi thiem tak tak hai thuhril  ngaithlaka inchuk rawn hi bengvarna a nih. Seminar le Training program a thang nuom derlo mihriem chu amaah varna a um nawh  tina a nih. Mi inzirmi le bengvar haiin an banphakah hieng program  a um chun an hmai nuom ngai der nawh. Hieng ang hun tha hi ngaipawimawin, ei thang theina a umna taphawtah thang hram hram tum hlak ei tiu. A tawptaka dingin hieng varna le thiemna, bengvarna le remhrietna, thilthawtheina le thuneina popo neina dinga pawimaw tak chu Pathien  nei hi a nih. Dr. Sarvepali Radha Krishnan chun ‘Inchukna a famkimna ding chun, dawtheina nei a, sie le tha thlierhrang  thiemna chau nilovin, lungil thienghlimna le sungril nun thatna a pawimaw’ tin alo hril. Hieng thiemna popo sukfamkimna  chu Pathien nei hi a nih. Min Pathiem neilova Khawvel thiemna chau a hnawta a nei chun, chu thiemna le hlawtling chu ala famkim nawh tina a  nih. Chuleiin, ei thiemna le varna, ami petu Pathien tadinga hmang le mihai tadinga malsawmna ni dingin Kristien Thalai hai ei rawngbawlna hmadawn suklien tum seng ei tiu.

NON FORMAL EDUCATION

Non formal education ei ti hin ei nitin khawsak le nun dan, mimal nun inzaum dinga insawizawi a nih.......to be continued

Comments

Popular posts from this blog

ARTICLE : Advent Christmas Or Advance Christmas

KHAWVEL MIHAI HRIETLO HRETU

TIENLAI KOHRAN CHANCHIN THENKHAT